Verslag van een inspirerende boekpresentatie van Paul Schenderling
Lezing door Paul Schenderling over zijn boek Continent van de kwaliteit: een hoopvolle en realistische visie voor Europa, 24 november 2025
Deze avond was georganiseerd door HV Drenthe in samenwerking met Boekhandel VanderVelde in Assen en de organisatie WeAll (Wellbeing Economy Alliance Nederland) [1]. Dit is een organisatie, een beweging, die zich richt op een welzijnseconomie en staat voor een inclusieve, rechtvaardige en duurzame samenleving.
Paul Schenderling is econoom, adviseur, schrijver en key-note spreker. Hij is medeoprichter en bestuurder van Postgroei Nederland, een groeiende beweging met als missie: een gelukkiger Nederland dat binnen de draagkracht van mens en aarde leeft[2].
Het narratief is dat als gevolg van hyperglobalisering de Europese concurrentiepositie verslechtert, sociale voorzieningen niet meer betaalbaar zijn en dat alle ethische en democratische (handels)normen opzij worden geschoven.
Volgens Schenderling is groene groei niet de oplossing maar postgroei is dat wel. Europa is haar ziel aan het verkopen. Het Europese sociale model moet veranderd worden. Er is een andere koers nodig waar Schenderling in zijn boek een visie en concrete oplossingen voor aandraagt.
Met sociale verworvenheden, zoals goed voor werknemers zijn, of nieuwe groene technologieën (economisch vergroenen) slaagt Europa erin om een unieke middenweg te vinden tussen economische voorspoed en sociale rechtvaardigheid. En dat alles binnen het draagvlak van de aarde. Hyperglobalisering tast volgens Schenderling dit hart van de Europese ziel aan. Hyperglobalisering betekent dat, zonder democratische normen, goederen en diensten en kapitaal zich verplaatsen over de wereld. Daardoor ontstaan grote problemen:
- 1 er worden bijna geen eisen gesteld aan het productieproces. Daardoor kunnen goederen in lage lonen landen onder erbarmelijke omstandigheden worden geproduceerd.
- de controle van fysieke producten aan de grens ontbreekt en daardoor voldoen allerlei producten niet aan onze Europese eisen en normen, bijvoorbeeld t.a.v. veiligheid of t.a.v. eerlijke lonen. Bedrijven die dat niet doen, verplaatsen hun productie naar landen waar dat goedkoper is en profiteren van het verschil.
“Uitbuiting van miljoenen arbeiders, verlies van beroepseer, ecologische ontwrichting, grootschalige oneerlijke concurrentie, aantasting van de democratie: de prijs van goedkope spullen is gigantisch”.
De bovengenoemde ontwikkelingen zijn al veertig jaar gaande en allerlei gevolgen zijn merkbaar: de positie van vakbonden is verzwakt; de CAO-lonen zijn al veertig jaar gestagneerd; de arbeidsproductiviteit is met 80% toegenomen, maar dat is vooral terecht gekomen in de winst van bedrijven.
Als de lonen stagneren dan geeft dat mensen het gevoel van minder waardering en betekent het verlies van beroepseer. Dit laatste is volgens Schenderling de belangrijkste factor voor de opkomst van populisten. Want verlies van beroepseer leidt tot verlies aan vertrouwen in de democratie.
Hyperglobalisering leidt er ook toe dat bedrijven overheden zijn gaan chanteren met vertrek naar het ‘goedkopere’ buitenland. En de bedrijven die wel in Europa zijn gebleven lobbyen voor afbraak van wetten en bestaande normen om de oneerlijke concurrentie met China (staatssteun) aan te kunnen. Omdat er geen handhaving is aan de grens komen er allerlei slechte producten Europa binnen. Dit heeft tot gevolg dat maar liefst 55% van alle milieuwinst verloren gaat door consumptiegroei: we kopen goedkope spullen maar die moeten we dus ook vaker vervangen. De focus op kwantiteit i.p.v. op kwaliteit is de kern van het probleem.
Er is een alternatief en Schenderling noemt dit het Europees trilemma.
Hyperglobalisering, sociale en ecologische waarden en behoud van de Europese industrie zijn puzzelstukjes waarvan we er steeds maar twee kunnen kiezen:
- of we kiezen voor hyperglobalisering en onze industrie, maar dan moeten we sociale en milieuwetten afzwakken om concurrerend te blijven;
- of we behouden hyperglobalisering én onze sociale wetgeving, maar dan verliezen we onze industrie.
Echter, er is toch wel een derde optie, maar daar gaat het nooit over. Volgens Schenderling kunnen we onze sociale waarden en ecologische standaarden èn tegelijkertijd de industrie behouden, door fundamenteel een ander handelsbeleid te voeren. We moeten ander keuzes maken. Schenderling licht zijn visie toe a.d.h.v. de metafoor van het nieuwe huis van de economie.
Het fundament is de economie ten dienste stellen van de doeleinden van het leven (het Rijnlands model van de economie)[1]. We hebben een economie nodig met muren en een deur: aan de grens democratische normen en waarden toepassen op alle import. Alle vormen van dumping van goederen tegengaan en de eisen aan de productie strenger aan de grens handhaven. Er is een sociale vloer nodig: goed werk en kwaliteitsdividend. Ook is een ecologisch plafond nodig, door quota in te stellen bijvoorbeeld op grondstoffen en men moet betalen op het recht om grondstoffen te importeren. Tot slot zijn er ook ramen nodig. De ramen zijn het nieuwe vooruitgangsverhaal voor de toekomst waarin kwalitatieve groei voorop staat.
De financiering van het nieuwe huis komt – heel kort door de bocht – uit de grensheffingen (importheffingen).
Schenderling noemt zijn nieuwe maatstaf voor bedrijven sufficiëntie: i.p.v. een focus op efficiëntie, zouden bedrijven toe moeten naar een focus op sufficiëntie. Het gaat hierbij om de mate waarin een product of dienst voorziet in een nood of behoefte. Belangrijker nog is dat het voorzien in die nood of behoefte bijdraagt aan de kwaliteit van leven. Het gaat om wederkerigheid in alle schakels van het productieproces.
Bedrijven realiseren dan betere sociale en economische producten en diensten en renderen beter. Wederkerigheid in de productieketen is hierbij een belangrijk uitgangspunt.
In ons eigen leven kunnen we bewust kiezen voor eerlijke en duurzame producten met een lange levensduur. Een handig hulpmiddel daarbij is de “Just Enough Productwijzer”[2].
Dit is een nieuwe productwijzer die in één oogopslag toont welke producten écht duurzaam zijn en welke bedrijven zich richten op wederkerigheid. Het is een onafhankelijke en betrouwbare tool die voor iedereen (bedrijven en burgers) beschikbaar is.
Meebouwen aan de nieuwe economie kan verder door:
- je verbinden met mensen en bedrijven die sufficiëntie toepassen (let dus op de wederkerigheid);
- deel te nemen aan de nieuwe commons, zoals de Herenboeren in Assen; De energiecooperatie Assen;
- toekomstcoalities te bouwen.
Zegt het voort!
Links:
[1] https://nl.wikipedia.org/wiki/Rijnlands_model
[2] https://www.justenough.nl/nieuw-onze-productwijzer-voor-duurzame-keuzes/
[1] https://weallnederland.org/
[2] https://www.postgroei.nl/paul-schenderling/